فرمانداری فریدن
خانه
ويژگي هاي بارز منابع طبيعي

مقدمه: پايگاه و نقش منابع طبيعي بطور اعم و منابع طبيعي تجديد شونده بطور اخص بر هيچكس و هيچ گروهي از ابناء بشر با هر مرام يا مسلكي در انواع مختلف پوشيده نيست .بقاء و ادامه حيات هر انسان بوسيله وابستگي خاص و ويژه به اين منابع بستگي تام و كامل دارد و بدون استفاده از اين مواهب الهي زندگي بسيار مشكل و يا حتي غير ممكن خواهد شد. منابع طبيعي تجديد شونده از جمله مراتع يكي از مهمترين منابع طبيعي و اقتصادي ميباشد

مقدمه:
پايگاه و نقش منابع طبيعي بطور اعم و منابع طبيعي تجديد شونده بطور اخص بر هيچكس و هيچ گروهي از ابناء بشر با هر مرام يا مسلكي در انواع مختلف پوشيده نيست .بقاء و ادامه حيات هر انسان بوسيله وابستگي خاص و ويژه به اين منابع بستگي تام و كامل دارد و بدون استفاده از اين مواهب الهي زندگي بسيار مشكل و يا حتي غير ممكن خواهد شد. منابع طبيعي تجديد شونده از جمله مراتع يكي از مهمترين منابع طبيعي و اقتصادي ميباشد از نظر طبيعي مراتع علاوه بر تامين بخش مهمي از خوراك دامها و توليد محصولات گياهان دارويي و شيميايي از مزاياي مهمي از قبيل تعديل آب و هوا , ممانعت از بروز سيل و حمايت از حيات وحش دارد و حتي امكانات تفريحي و سياحتي را فراهم مي كند و از نظر اقتصادي نيز مرتع به لحاظ تامين علوفه مورد نياز دامداريها و توليد گوشت و لبنيات و حفظ آب و خاك و گياه و همچنين قابليت مهمي در ايجاد اشتغال و درآمد براي بخشي از نيروي كار جامعه داراست . منابع طبيعي نعمت الهي است كه در اهميت انفال همين بس كه خداوند كريم در سوره انفال قرآن مجيد به اين موضوع اشارت فرمودند و انفال را متعلق به خداوند و رسول اكرم (ص) دانسته و طبيعتاً عموم مسلمانان در آن سهيم بوده و داراي نقش خواهند بود . در اين نوشتار سعي گرديده است تا به حدود بضاعت و استطاعت اطلاعات , ويژگيهاي بارز منابع طبيعي تجديد شونده (مراتع)را در شهرستان فريدن كه قسمتي از منطقه فريدن بزرگ يا پرتيكان ميباشد در ابعاد مختلف معرفي گردد البته نه بدانسان كه حق مطلب ادا گردد بلكه بر سبيل سپاسگزاري و اداي دين :

موقعيت و مساحت مراتع:
شهرستان فريدن در فاصله 140 كيلومتري غرب اصفهان و موقعيت جغرافيايي آن بين 55/49 و 50/51 طول شرقي و 30/32 و 20/33 عرض شمالي بوده كه داراي حدود 2200 كيلومتر مربع مساحت ميباشد و داراي حدودات شمالاً به شهرستان خوانسار –جنوباً به شهرستانهاي فريدونشهر و چادگان –غرباً به شهرستان اليگودرز و شرقاً به شهرستان تيران و كرون بوده كه قسمت اعظم آن در حوزه آبخيز زاينده رود و قسمت ديگر در حوزه آبخيز قم رود واقع گرديده است و بر اساس بررسي بعمل آمده ميزان مساحت مراتع شهرستان فريدن حدود 160000 هكتار ميباشد.

وضعيت پوشش گياهي :
پوشش گياهي مراتع فريدن به لحاظ تعليف دام , تامين فرآورده هاي پروتئيني , حفاظت خاك , نفوذ آب حاصل از نزولات آسماني در خاك و وجود گياهان با ارزش دارويي و خوراكي و غيره از اهميت بسزايي برخوردار است بطوريكه در كتب تاريخي اين ناحيه را منطقه علف خيز با آبي فراوان و مراتعي بي پايان ذكر كرده اند و بر اساس بررسيهاي بعمل آمده گونه هاي غالب تيپ پوشش گياهي فريدن عبارتند از


انواع قياقهاا Agropyron.sp گونهاي تيغ دار Astracantha.sp
كرك Cominia bachtiarica كما Ferula.ovina
گياهان يكساله Anoel forba قنقالها Contaurea


و گياهان ديگر نظير بومادران –موسير-كده- بروموس-زول-لاله سرنگون-ماشك –اسپرس وحشي –جاشير –يال اسبي-جاز-آويشن-حلر-حر –شيرين بين-قدومه-0ارژن-دافنه-درمنه دشتي-چلغك-جووحشي-باريجه-كلاه ميرحسن- ريواس-چاي كوهي-دم گاوي-چوبك-خوشك-نسترن-شن-گلابي-بيد-گز –تره-شويد و غيره ميباشد كه از نظر خوشخوراكي شكل رويش و عمر گياه بصورت :

1-بوته اي و دايمي 2-علفي و دايمي و غيره است كه اكثراً مورد استفاده دام قرار ميگيرد.

وضعيت دامداري:
با بررسي بعمل آمده در منطقه فريدن دو نوع دامدار مهاجر و روستايي مشغول به دامداري ميباشند كه توسط مراجع زيربط در حدود 98 درصد منطقه مميزي مرتع انجام گرفته و چون مرتع ييلاقي ميباشد زمان چرا از تاريخ اول خرداد ماه هرسال لغايت اول مهر ماه همان سال به مدت 120 روز چرا (چهار ماه)ميباشد و تعداد دام مجاز قابل تعليف در مرتع حدود 85000 واحد دامي است.

وضعيت توپوگرافي:
منطقه بصورت كوهستاني و تپه ماهور بوده كه حداكثر ارتفاع از سطح دريا 3890 متر و حداقل 2200 متر با شيبهاي مختلف ميباشد.

ويژگيهاي دامداري و توليد علوفه مراتع :
دامداري در فريدن داراي پيشينه اي كهن و مراتع سرسبز اين خطه همواره در استان اصفهان زبانزد بوده به گونه اي كه منطقه به قطب دامداري مطرح است بر اساس بررسيهاي بعمل آمده بيش از 95 درصد از مراتع فريدن مميزي مرتع بعمل آمده كه دامداران مي توانند تعداد حدود 85000 واحد دامي را بمدت 120 روز در مراتع تعليف نمايند در صورتيكه براي هر واحد دامي روزانه 5/1 كيلوگرم علوفه خشك مرتعي در نظر بگيريم ميتوان گفت :

ميزان علوفه مصرفي(كيلوگرم) 15300000 = 120 × 85000 ×5/1
ارزش ريالي علوفه مصرفي(ريال) 10710000000 = ريال 700 × 15300000
ريال ارزش افزوده 32130000000 = 3 × 10710000000

شايان ذكر است علوفه مصرفي بر اساس تعداد مجاز دام كه وارد مرتع گردد محاسبه شده است.

ويژگيهاي محصولات فرعي مرتعي:
بر كسي پوشيده نيست قديمي ترين تاريخ علمي جهان مربوط به تاريخ پزشكي ميباشد چرا كه بشر از روزيكه خود را شناخته است همواره با بيماري و حوادث روبرو , و اولين ماده اي كه براي تسكين آلام خود بكار گرفته گياهان موجود در طبيعت و محيط پيرامونش بوده است . امروزه بيش از نيمي از داروها از گياهان بدست ميآيد و استفاده از گياهان دارويي در كشورهاي مختلف جهان از جمله ايران عزيزبيش از پيش مورد توجه قرار گرفته و اشتياق دانشمندان به استفاده از داروهايي گياهي و حفظ و توسعه روز به روز نمود بيشتري پيدا مي كند شهرستان فريدن نيز به لحاظ اقليم خاص خود زيستگاه بسياري از گياهان دارويي , خوراكي و صنعتي ميباشد كه لازم است به ميزان و ارزش اقتصادي تعدادي از آنها پي ببريم.

1-كتيرا:
بهره برداري از گون كتيرايي و توليد و صادرات صمغ آن سابقه بس طولاني دارد و كتيرا صمغي است با كيفيت متفاوت شامل مفتولي درجه 1 و خرمني كه از تيغ زدن بخش زيرين يقه گياه گونه اي گون Astragalus (8 گونه) توليد ميگردد , كتيرا به عنوان شستشو دهنده و ماده تركيبي در ساخت شامپو و شوينده هاي گياهي در تركيب رنگسازي جهت صنعت نساجي و در صنايع غذايي كاربرد هاي فراوان دارد و در شهرستان فريدن حدود 70 هزار هكتار از مراتع پوشيده از گون كتيرايي زرد و مفتولي ميباشد كه ميتوان گفت با توجه به اينكه هر سه سال يكبار ميبايست گون را تيغ زد ساليانه به ميزان 23 هزار هكتار كتيرا از گون استحصال نمود كه ارزش اقتصادي آن حدود 2300000000 ريال در هر سال ميباشد .

2-موسير:
غده زير زميني گياه Allium asculonicum از خانواده سوسنها موسير ناميده مي شود كه پس از برداشت بصورت قطعاتي حدود با ضمانت 1 الي 3 ميليمتر برش طولي داده شده و طي عملياتي با آب شيرين مي شود و به بازار عرضه ميگردد , در طب سنتي موسير بعنوان خلط آور و ضد رماتيسم و ترميم كننده زخمهاي سطحي مصرف داشته و لي امروز عموماً مصرف خوراكي دارد و در شهرستان فريدن حدود يكهزار هكتار از مراتع موسير خيز ميباشد, در صورتيكه بطور صحيح بهره برداري گردد ارزش اقتصادي معادل 900000000 ريال دارد.

3-گزانگبين:
گزانگبين در منابع مختلف تحت عنواين ترانگبين گون , انگبين گون , گز خوانسار . ترنجبين اصفهان و شهد پارسي نام برده شده است طبق بررسي بعمل آمده انگبين گون از نظر شيميايي نوع مان محسوب ميشود كه توسط حشره اس از خانواده psyllidae با نام علمي Cyamophila dicora و در اثر تغذيه آن از شيره گياه گون با نام Astragalus adsendens به صورت رشته هاي خميري بي رنگ و شفاف كه بلافاصله در مجاورت هواي محيط خشك شده و به رنگ سفيد شكري حاصل مي شود گزانگبين ماده ملين و تسكين دهنده است كه مي تواند در درد سينه و التهاب ريه موثر واقع شده و ناراحتي تنفسي را تا حدودي دفع كند همچنين در درمان سرفه , خشونت سينه و تنگي نفس نقش داشته و مي تواند به تقويت دستگاه گوارش و هضم و جذب كمك كند و كاربردي كه در حال حاضر دارد در توليد گز , صنايع دارويي و با وجود 40 درصد فروگتوز همانند عسل يكي از منابع غني اين قند كمياب است كه ميتوان از فروكتوز آن جهت توليد اسپرماتوزئيد در انسان و نيز تزريق به افراد مبتلا به ديابت استفاده نمود.

با بررسي بعمل آمده در منطقه فريدن بزرگ پرتيكان حدود 200000 هكتار گون گزي داريم كه از قديم الايام مردمان منطقه با برداشت اين محصول امرار معاش نموده و در چند سال گذشته متاسفانه به دليل نامعلومي مراتع داراي گون گزي فاقد حشره پسيل مولد گز ميباشد و صرفاً در برخي مناطق بصورت لكه هاي كوچك وجود دارد كه در اين خصوص موضوع در حال بررسي است كه اميد است مسئولين محترم همكاري لازم در انجام تحقيقات لازم بمنظور برگردان گزانگبين به حالت اوليه مي رود در هر حال شهرستان فريدن حدود 20 هزار هكتار مراتع گون خيز گز انگبين ميباشد كه حدود 10 هزار هكتار آن فعال ميباشد كه در صورت بالا رفتن جمعيت پسيل مولد گز ميتوان گفت ساليانه 525000000000 ريال در اين امر حاصل گردد.

علاوه بر محصولات فرعي ذكر شده بالا در مراتع فريدن محصولاتي نظير باريجه – ريواس- آويشن-قدومه-شيرين بيان –تره كوهي-شويد كوهي و انواع گياهان دارويي و خوراكي ديگر توليد ميشود.

ويژگيهاي مراتع در پرورش زنبور عسل
برخي از دانشمندان منابع طبيعي را باور بر اين است كه توان پرورش زنبور عسل در پهنه زاگرس با اتكا به پوشش گياهي آن گزينه اي ارجح بر فعاليت زراعي بوده و در دراز مدت جايگزين مناسبي جهت حصول به توسعه پايدار است بدون شك فريدن نيز اين باور را فلور غني گياهان گلدار منطقه برانگيخته است و گواه اين مدعا زنبور داراني است كه در فصل مناسب در منطقه مستقر شده و دهها تن عسل برداشت نموده و عسل معروف گون و زول از آن جمله است

ويژگيهاي مراتع در حفظ آب و خاك:
وجود رويشگاههاي مرتعي ريزش برف فراوان در فصل زمستان و بارندگيهاي بهاره و پائيزه و بالا بردن ارتفاع منطقه در سطح دريا باعث گرديده كه از حركت آب و فرسايش خاك جلوگيري نمايد و به نتيجه آن از ايجاد سيل جلوگيري بعمل آيد و با نفوذ آب در خاك چشمه سارها و قناتها و چاهها مورد بهره برداري مناسب در امر كشاورزي قرار گيرد كه متاسفانه در بعضي مناطق به علت تخريب مرتع ميسر نشده و موجب گرديده مشكلاتي را براي ساكنان بوجود آيد.

ويژگيهاي مالكيت در مراتع:
تجربه و علم ثابت كرده است كه در طبيعت بدون انسان روابطي بسيار پيچيده تر از رابطه طبيعت و انسان وجود دارد ولي طبيعت با اين روابط پيچيده بين اجزا و خود قادر است به تعادل و تكامل برسد دخالت انسان مي تواند اين سير تكامل را سرعت بخشد و يا آنرا كند نمايد و در بعضي موارد به نابودي سوق دهد در چنين شرايطي انسانها هاي هر بخشي از جهان براي رفتار با طبيعت در اختيار خود اقتدار قانوني خاصي را تدوين و به اجرا در مي آورد و آن جامعه در مديريت موفق است كه قانونمندي سازگاري با طبيعت و انسانها آنرا با نگرشي به تعالي طبيعت تدوين و به اجرا درآورد , مرتع جزيي از طبيعت است و انسان نيز در اين جزء حضور دارد و ارتباط انسان و مرتع ارتباطي است طولاني مدت و شايد به قدمت تاريخ و اين ارتباط از ابتدا به نفع انسان بصورت يكطرفه ادامه داشته و قانون منديهاي موجود نتوانسته اين ارتباط را متعادل نمايد.

در كشور عزيز ايران نيز از سال 1307 قوانيني در رابطه با مراتع تدوين ميگردد و قبل از آن هيچگونه قانوني توسط دولتهاي وقت تدوين نشده بلكه قوانيني در رابطه با املاك خالصه بوده است كه داراي ضوابط و مقررات خاص خود بوده است و در شهرستان فريدن نيز از اين موضوع مستثني نبوده كه اشاره اي به املاك خالصه به شرح ذيل مي شود:

املاك خالصه:
املاكي بوده كه مالكيت آن در اختيار دولت قرار داشته و مبداء پيدايش خالصه متفاوت است و تاريخ اين نوع زمينداري را به دوران قبل از اسلام (دوره ساسانيان) نسبت مي دهند كه به دو صورت 1-خالصات تيولي بوده كه صاحبان آن مكلف بوده اند عده اي سرباز آماده كنند كه اين نوع خالصجات اكثراً در مناطق عشايري قرار داشت 2- خالصات انتقالي بود كه اكثراً از طرف ديوان با حق انتقال به اشخاص واگذار ميگرديد 3-خالصات ديواني بود كه در تصرف كامل ديوان قرار داشت و در سالهاي اول مشروطيت بعضي از اين خالصه ها به اشخاص فروخته شد در سالهاي 1311 –1312-1314-1316-1334 قوانيني در رابطه با املاك خالصه در ايران تدوين ميگردد كه در سال 1334 لايحه قانون فروش خالصجات تصويب شد و وزارت كشاورزي مكلف بود خالصجات اعم از قراء و مزارع و اراضي و قنوات دائر و باير و مستغلات و ابنيه را (به استثناء مراتع و جنگلهاي طبيعي) به زارعين و متصرفين آن واگذار نمايد.

در شهرستان فريدن نيز در سالهاي 1311 بر اساس سوابق موجود حدود 20 پلاك يا بلوك كه از قبل تحت عنوان مراتع خالصه مطرح بوده اند شناسايي و توسط نماينده اداره ماليه اظهار نامه ثبتي تدوين شده و در سال 1336 آگهي تحديد حدود ثبت املاك مراتع دولتي يك قسمت از بخش 13 شهرستان فريدن منتشر ميگردد و بعد از آن هيچ اقدامي در رابطه با مراتع صورت نمي گيرد و تا اينكه با تصويب قانون ملي شدن جنگلها و مراتع معمولاً از سال 1346 به بعد قانون ماده 20 و 56 و ماده 2 بمنظور مشخص شدن حدودات مراتع و مستثنيات در شهرستان فريدن نيز اقداماتي انجام گرديده كه با بررسي بعمل آمده حدود 175 هزار هكتار از عرصه هاي فريدن اجراي قانون شده وبعضاً اسناد مالكيت مراتع به دولت جمهوري اسلامي صادر شده است.

نتيجه:
با عنايت به آنچه كه در خصوص ويژگيهاي مراتع فريدن برشمرده شد واقعيت اين امر هويداست كه منطقه در ابعاد مختلف در بخش منابع طبيعي از توان وپتانسيلهايي برخوردار است كه هر يك از موارد برشمرده اگر به فعل در آيد چاره بسياري از درد ها و ناهنجاريهاي منطقه را مي نمايد ولي متاسفانه چنانچه شاهد هستيم علي الرغم وجود انواع استعداد ها و قابليتها امروزه مراتع بر اثر عدم بهره برداري صحيح از مراتع توسط دامداران و بعضي محصولات فرعي توسط عده اي افراد ناآگاه و سود جو, آتش سوزي مراتع , شخم و شيار و بهره برداري غير اصولي, عدم وجود اعتبار و امكانات كافي و رعايت نكردن ظرفيت مراتع , عدم وجود طرح و برنامه اي مدون بمنظور استفاده صحيح از جاذبه گردشگري و اكو توريسم , اهميت ندادن به درختكاري و ايجاد فضاي سبز و جنگلي موارد ديگري براي ادارات منابع طبيعي و طبيعت دوستان مشكلات مضاعفي ايجاد كرده و علي الرغم همدلي و هماهنگي خوبي كه در شهرستان فريدن در صيانت و حفاظت از مراتع بين مسئولين زيربط وجود دارد انتظار مي رود مسئولين محترم مملكتي جهت بهره گيري از توان و قابليتهاي موجود و برنامه ريزي مدون جهت ايجاد طرح تعادل دام و مرتع و همچنين تامين اعتبارات كافي و مورد نياز بتوانيم اين انفال كه متعلق به حضورت رسول (ص) ميباشد براي استفاده نسل حاضر و آينده محافظت نموده و همانطويكه رهبر معظم انقلاب حضرت آيت اله خامنه فرمودند بتوانيم فرهنگ منابع طبيعي را به معارف عمومي تبديل كنيم .
تاریخ به روز رسانی: 1393/10/23
تعداد بازدید: 7281
كليه حقوق اين پايگاه متعلق به استانداري استان اصفهان ميباشد.
Powered by DorsaPortal